Tsjechische kersttradities: van karper in de badkuip tot schoenen gooien
Vier je kerst tijdens een vakantie in Tsjechië, dan merk je al snel dat het hier net even anders gaat. Een paar dagen voor kerst zwemmen er karpers in tonnen op straat, de cadeaus worden niet door de kerstman gebracht en op kerstavond staat niemand van tafel op. Want dat brengt ongeluk.
Kerst is hét feest van het jaar in Tsjechië, en de voorbereidingen beginnen al weken van tevoren. Hieronder lees je welke tradities er nog altijd springlevend zijn, van de adventskrans tot de appel die je toekomst voorspelt.
Advent: aftellen met kaarsen, kersentakken en Sint-Nicolaas
De adventstijd begint vier zondagen voor kerst, meestal eind november of begin december. Vroeger was dit een periode van vasten en wachten. Vasten doet bijna niemand meer, maar veel andere gebruiken zijn gebleven.
Op de eerste adventszondag maken veel Tsjechen een adventskrans met vier kaarsen en zetten ze een kerststal (betlém) neer. Elke zondag gaat er een kaars bij aan, tot er op de laatste zondag vier branden.
Op 4 december, de naamdag van Barbara, knippen veel mensen een tak van een kersenboom en zetten die in een vaas. Staat de tak op kerstavond in bloei, dan komen al je wensen voor het nieuwe jaar uit. Een mooi excuus om de vaas elke dag even te controleren.
Een dag later komt Sint-Nicolaas langs. Op de avond van 5 december loopt Svatý Mikuláš door de straten, samen met een engel en een duivel. Zoete kinderen krijgen snoep en kleine cadeautjes, en de duivel is er voor de kinderen die het hele jaar wat minder lief waren. Tegenwoordig zie je het drietal ook op kerstmarkten en in de stadscentra. In veel steden wordt die avond bij de grote kerstboom op het plein gezongen. Ben je rond 5 december in Tsjechië, dan is dat een leuk moment om met de kinderen mee te maken.
Kerstkoekjes: hoe meer soorten, hoe beter
Eén van de lekkerste tradities is het bakken van cukroví, kerstkoekjes. Volgens een oud gezegde bakt een goede huisvrouw er minstens zeven soorten van. In veel families zijn dat er nog steeds een stuk meer.
De koekjes gaan in blikken en dozen en worden pas met kerst gegeten. Ze worden er alleen maar lekkerder van, zeggen ze. Populair zijn de vanilkové rohlíčky (halvemaantjes met vanillesuiker), včelí úlky (bijenkorfjes), rumballetjes en peperkoek. Zelf geen zin om te bakken? Bij elke cukrárna, de Tsjechische banketbakker, liggen ze in december gewoon klaar.
Ook bij ons is dit een serieuze zaak. CeskySight-oprichter Jellie Banga: „Mijn kerst gaat niet door zonder zelfgebakken koekjes. Dankzij de recepten van mijn oma ben ik er inmiddels een meester in, en vrienden en familie maak ik er al jaren blij mee.”
De kerstboom: pas op kerstavond versierd
In veel Tsjechische huizen wordt de kerstboom pas op 24 december opgetuigd. Wat erin hangt, komt vaak uit Tsjechië zelf. Grote kans dat jouw eigen kerstballen ook ooit in Bohemen zijn geblazen, want glazen kerstversiering is een belangrijk exportproduct.
Vroeger hingen er appels, noten en echte kaarsjes in de boom. Later kwamen daar salonky bij, fondant- en geleisnoepjes in glimmend papier. Kinderen mochten er tijdens de kerstdagen stiekem van snoepen, en in veel families hangen ze er nog steeds. Heel vroeger werd de boom soms zelfs ondersteboven aan het plafond gehangen, om het kwaad uit huis te houden.
In het Reuzengebergte worden al meer dan honderd jaar kerstversieringen van glazen kraaltjes gemaakt. Het bedrijf Rautis is het enige ter wereld dat ze nog op de traditionele manier maakt, en het ambacht staat op de UNESCO-lijst van immaterieel erfgoed. Nog ouder zijn de versieringen van stro, de allereerste kerstversiering in Tsjechië. Ze worden met de hand gevlochten tot belletjes, engeltjes en sterren.
In het stadje Jičín rollen elk jaar miljoenen kerstballen van de band, van klassieke ronde ballen tot pieken en grappige figuurtjes. En in Opava, in het noordoosten van het land, kun je bij kerstballenfabriek Slezská tvorba een rondleiding volgen. Je ziet hoe de ballen met de hand worden geblazen, verzilverd en beschilderd. Leuk om te doen met kinderen, en je hebt meteen een bijzonder souvenir voor in je eigen boom.
Het kerstdiner op Štědrý večer
De belangrijkste avond is niet 25 december, maar kerstavond: Štědrý večer, letterlijk "de gulle avond". Dan zit de hele familie samen aan tafel voor het traditionele kerstdiner. Op bijna elke tafel staat vissoep, gevolgd door gebakken karper of schnitzel met aardappelsalade. Over die aardappelsalade hebben Tsjechen trouwens een uitgesproken mening. Elke familie zweert bij het eigen recept.
In sommige families komt ook nog kuba op tafel, een oud Boheems kerstgerecht van gort en paddenstoelen met knoflook en marjolein. Dat at men al lang voordat de karper zijn intrede deed.
Karper in de badkuip, op je bord en in je portemonnee
Karper staat sinds de 19e eeuw op het kerstmenu. Kerstavond was van oudsher een vastendag, en op een vastendag at je geen vlees maar vis. Van de kop en de restjes trekt men vaak de vissoep die vooraf op tafel komt. In de dagen voor kerst staan er op straathoeken grote tonnen met levende karpers. Veel families nemen hun vis mee naar huis en laten hem nog een paar dagen in de badkuip zwemmen. De kinderen geven hem soms zelfs een naam, wat het diner er later niet makkelijker op maakt.
De schubben van de karper gooi je niet weg. Leg er eentje onder je bord of stop hem in je portemonnee, dan heb je het hele jaar geen geldzorgen.
Het gouden varken
Wie op kerstavond tot het diner niets eet, ziet 's avonds het gouden varkentje (zlaté prasátko). Dat belooft geluk. In de praktijk houdt bijna niemand het vol met al die koekjes binnen handbereik, maar ouders zetten de belofte nog altijd graag in bij ongeduldige kinderen.
Kerst vieren met je eigen familie aan een grote tafel? In onze luxe vakantiehuizen in Tsjechië heb je de ruimte voor een echt kerstdiner, met een keuken waarin je zelf de karper kunt bakken. Of de schnitzel, dat mag ook.
Bijgeloof aan tafel: zo voorspel je het nieuwe jaar
Kerstavond is in Tsjechië ook de avond om in de toekomst te kijken. Deze gebruiken worden nog steeds in veel families gedaan, vaak met een knipoog.
Niet van tafel opstaan. Tijdens het kerstdiner blijft iedereen zitten tot het eten op is. Wie eerder opstaat, brengt ongeluk. Zorg dus dat alles op tafel staat voordat je begint.
Een appel doorsnijden. Snijd een appel dwars doormidden. Zie je in het klokhuis een ster met vijf punten, dan blijft iedereen aan tafel het komende jaar gezond en gelukkig. Minder punten voorspellen een wat minder rooskleurig jaar.
Walnotenbootjes. Iedereen zet een klein kaarsje in een halve walnotendop en laat die drijven in een schaal water. Blijft je bootje rustig op z'n plek, dan verandert er het komende jaar weinig. Drijft het naar het bootje van een ander of juist naar de rand, dan wachten er vriendschap, liefde of een verre reis.
Een schoen gooien. Ongetrouwde vrouwen gaan met de rug naar de deur staan en gooien een schoen of pantoffel over hun schouder. Wijst de punt naar de deur, dan wordt er binnen een jaar getrouwd.
Kussen onder de maretak. Veel Tsjechen hangen met kerst een takje maretak aan de deur of onder een lamp. Een vrouw die eronder wordt gekust, is het hele jaar verzekerd van liefde.
Ježíšek en het belletje
In Tsjechië komt niet de kerstman en ook niet Sinterklaas met de cadeaus, maar Ježíšek, het kindje Jezus. Na het diner klinkt er ineens een belletje. Dat is het teken dat Ježíšek is langs geweest en de cadeaus onder de boom liggen. Hoe hij eruitziet, weet niemand precies. Sommigen denken aan een baby, anderen aan een oude man of gewoon een lichtje. Kinderen schrijven in december een brief aan Ježíšek en leggen die op de vensterbank.
De nachtmis en de Rybovka
Na het uitpakken gaan veel Tsjechen naar de nachtmis, ook mensen die de rest van het jaar zelden in een kerk komen. De kerken zitten dan vaak vol. Op veel plekken hoor je de Rybovka, de Česká mše vánoční (Tsjechische Kerstmis) van componist Jakub Jan Ryba uit 1796. Het stuk vertelt het kerstverhaal vanuit de herders, in het Tsjechisch en met herkenbare volksmelodieën. Voor veel Tsjechen is het pas echt kerst als ze dit gehoord hebben. In de adventstijd wordt de Rybovka ook in allerlei kerken en concertzalen uitgevoerd, dus je kunt hem ook gewoon tijdens je vakantie gaan luisteren.
Tradities zelf meemaken tijdens je vakantie
Wil je een stukje Tsjechische kerst zelf beleven? Dit kun je in december gewoon doen:
- Sint-Nicolaas met engel en duivel zien op de avond van 5 december
- Kerstkoekjes kopen bij een cukrárna
- Een rondleiding volgen bij de kerstballenfabriek in Opava
- Een uitvoering van de Rybovka bijwonen in een kerk
- De karpertonnen op straat zien, in de laatste dagen voor kerst
En de kerstmarkten natuurlijk. In onze blog Kerst in Tsjechië: 14 regio's waar de winter op z'n mooist is vind je alle kerstmarkten van 2026 met data.
Veelgestelde vragen over kerst in Tsjechië
Wat eten Tsjechen met kerst? Op kerstavond (24 december) eten de meeste Tsjechen vissoep, gevolgd door gebakken karper of schnitzel met aardappelsalade. Daarna komen de zelfgebakken kerstkoekjes op tafel.
Wie brengt de cadeaus in Tsjechië? Ježíšek, het kindje Jezus. Hij legt de cadeaus op kerstavond onder de boom, en een belletje laat weten dat hij is geweest.
Waarom houden Tsjechen een karper in de badkuip? Om de vis zo vers mogelijk te houden. Families kopen de karper een paar dagen voor kerst levend op straat en laten hem thuis zwemmen tot kerstavond.
Wanneer vieren Tsjechen kerst? Het belangrijkste moment is kerstavond, 24 december. Dan is het kerstdiner en worden de cadeaus uitgepakt. Op 25 en 26 december zijn de kerstdagen met familiebezoek.
Kerst vieren op z'n Tsjechisch, in je eigen vakantiehuis
Een appel doorsnijden, walnotenbootjes laten drijven en met z'n allen aan tafel blijven zitten tot het laatste stukje karper op is. Dat werkt het best in een huis waar iedereen ruimte heeft en de open haard brandt. Wij kiezen alleen vakantiehuizen in Tsjechië waar we zelf ook kerst zouden willen vieren.