Al ruim vier eeuwen wordt in Vysočina glas gemaakt: gesmolten, geblazen, geslepen tot schalen, vazen en kristallen kunstwerken. In 2024 kreeg die traditie een UNESCO-erkenning als immaterieel cultureel erfgoed, waarmee de regio nu op vier UNESCO-vermeldingen staat. Meer dan enige andere regio in Tsjechië. Toch voelt het hier nergens als een museumstuk. In de werkplaatsen van Vysočina wordt nog dagelijks gewerkt met vuur, ovens en vloeibaar glas, en je kunt er gewoon binnenlopen om te kijken.
Waarom juist Vysočina
De Boheems-Moravische Hoogvlakte had alles wat een glasmaker nodig had: uitgestrekte bossen voor het hout om de ovens te stoken, en zuiver kwarts rechtstreeks uit de bodem. De eerste glasmakers vestigden zich hier al in de zestiende eeuw, rond Žďár nad Sázavou. Later groeiden plaatsen als Křižánky, Jimramov en Cikháj uit tot volwaardige centra van glasproductie, en aan het einde van de negentiende eeuw ging glas uit Vysočina zelfs naar Spanje en Amerika.
Vandaag telt de regio nog altijd tientallen actieve ateliers en glasfabrieken, van traditionele werkplaatsen tot moderne designstudio's. In sommige ateliers kijk je letterlijk mee over de schouder van de glasblazer terwijl gloeiend glas langzaam verandert in een schaal, vaas of kristallen kunstwerk. Precies dat maakt glas in Vysočina zo bijzonder: geen oude traditie achter vitrines, maar vakmanschap dat je hier nog echt kunt zien, horen en voelen.
Video: glaskunst in Vysočina, YouTube
Huť Jakub: de oudste glasfabriek van Centraal-Europa
Verscholen tussen de bossen bij Ledeč nad Sázavou, in het dorpje Tasice op de grens van Vysočina en Midden-Bohemen, ligt Huť Jakub. De fabriek werd in 1796 in gebruik genomen, al stonden hier al in de vijftiende eeuw glasovens die kwarts en hout uit de omgeving verwerkten. Sinds 2014 is het complex een Nationaal Cultureel Monument, en het geldt als de oudste bewaard gebleven glasfabriek van Centraal-Europa.
De naam dankt de fabriek aan de populaire Tsjechische serie "Synové a dcery Jakuba skláře" (De zonen en dochters van Jakub de glasblazer), die hier in 1985 werd opgenomen. In zijn bloeiperiode maakte de fabriek kroonluchters die tot in Indiase paleizen terechtkwamen en in 1958 leverde ze zelfs tien grote vazen aan het presidentiële paleis in Mexico.
Na de Tweede Wereldoorlog werd de fabriek genationaliseerd, waarna de productie geleidelijk verschoof naar laboratoriumglas. Sinds 2016 is er weer kleinschalige glasproductie, en het complex functioneert nu vooral als openluchtmuseum voor glasambacht. Zodra je binnenloopt, zie je oude ovens, originele gereedschappen en werkplaatsen waar generaties glasmakers hebben gewerkt. Omdat bijna alles origineel bewaard is gebleven, voelt het alsof de glasblazers hier ieder moment weer aan het werk kunnen gaan.
Foto: Huť Jakub in Tasice, vysocina.eu
Sklárna Jaroslav Svoboda in Karlov
In het dorpje Karlov, bij Žďár nad Sázavou, zit het atelier van Jaroslav Svoboda. Zijn vader werkte als slijper voor glasfabriek Inwald in Poděbrady, en Svoboda zelf stond al op jonge leeftijd tussen het glaswerk. Later werd hij hoofd van de glasfabriek in Škrdlovice, waar hij zich niet alleen bezighield met de technische kant van glasproductie, maar minstens zo veel met het artistieke niveau van wat er werd gemaakt.
Op werkdagen tussen 6 en 13 uur kun je het atelier bezoeken en de meesters aan het werk zien. Groepen groter dan acht personen melden zich vooraf aan. Naast de glasfabriek zelf is er een uitgebreide vitrinezaal met meer dan 1500 stukken glaswerk, een mooie plek om rustig rond te lopen na het kijken naar de glasblazers.
Foto: Sklárna Jaroslav Svoboda in Karlov, vysocina.eu
Studio Kasalý: traditie ontmoet modern design
In Třešť runt de familie Kasalý een klein, herkenbaar atelier waar traditioneel glaswerk en hedendaags design samenkomen: Studio Kasalý. Oprichter Svatopluk Kasalý bouwde wereldwijd naam op als sieradenontwerper in glas, en maakte daarnaast ook grotere glaskunstwerken voor architectuur. Na zijn overlijden in 2021 wordt het atelier voortgezet door zijn vrouw Eva Kasalá, beeldend kunstenaar en maker van glasmozaïeken die op verschillende plekken in het land te bewonderen zijn, waaronder het plafondmozaïek van de concertzaal van de kunstacademie in Jihlava. Hun zoon Adam Kasalý richt zich op design en grafisch werk, en werkt mee aan de technische kant van grotere architecturale installaties.
Het atelier is te bezoeken op afspraak, en op aanvraag worden er workshops glasmozaïek georganiseerd. Door het kleinschalige, familiaire karakter heb je hier al snel direct contact met de makers zelf, wat een bezoek net wat persoonlijker maakt dan bij een grote fabriek
Foto: Studio Kasalý, vysocina.eu
Caesar Crystal: handgeslepen kristal sinds 1861
Sinds 1861 produceert Caesar Crystal in Josefodol (bij Světlá nad Sázavou) handgeslepen kristal dat wereldwijd bekendstaat om zijn kwaliteit. Het bedrijf gebruikt nog altijd traditioneel Boheems loodkristal, met het karakteristieke gewicht en die typische glans die je bij goedkoper glas nooit ziet.
Tijdens een fabrieksrondleiding loop je langs de verschillende afdelingen waar het proces zich stap voor stap voltrekt: van de mallenmakerij en de glasblazerij, waar het gloeiende glas zijn eerste vorm krijgt, via de afdeling waar patronen met de hand worden voorgetekend, naar de slijperij en tot slot de schilderafdeling, waar sommige stukken nog met de hand worden beschilderd. Je ziet dus niet alleen het blazen zelf, maar het complete proces waarmee een simpel stuk gloeiend glas verandert in een luxe karaf, schaal of vaas.
Rondleidingen zijn op werkdagen mogelijk vanaf 10 uur 's ochtends, het best vóór 13 uur, want dan stoppen de glasblazers met werken voor die dag. Reserveer bij voorkeur vooraf. Na de rondleiding kun je in de fabriekswinkel het kristalwerk direct kopen.
Foto: Caesar Crystal Vysočina, vysocina.eu
Wil je een bezoek aan de glasateliers van Vysočina combineren met een verblijf in de regio? Bekijk onze vakantiehuizen in Vysočina en kies een huis dat dicht bij Žďár nad Sázavou of Josefodol ligt.
Zelf glasblazen, ook met kinderen
Op verschillende plekken in Vysočina kun je niet alleen kijken, maar ook zelf aan de slag. Vooral rond Josefodol en Žďár nad Sázavou worden workshops georganiseerd waarbij je onder begeleiding van een meesterblazer je eigen glazen object maakt: een schaal, een vaas of een glazen bol. De workshops duren meestal ongeveer een uur en zijn nadrukkelijk ook geschikt voor kinderen. Onder toezicht van de meesterblazer, die het gloeiende glas zelf blijft aanraken en alleen de kinderen laat blazen of vormen op de veilige momenten, maken ook de jongste bezoekers hun eigen stuk glaswerk.
Juist dat moment waarop je zelf met het gloeiende glas werkt, maakt indruk. Het ziet er makkelijker uit dan het is, en dat merken kinderen al na de eerste poging. Voor gezinnen is dit precies het soort activiteit dat een middagje meer wordt dan een bezoek: het is iets om zelf een stuk van mee naar huis te nemen.
"Als je maar één glaservaring doet in Vysočina, laat het dan de glasblaasdemonstratie bij Sklárna Jaroslav Svoboda in Karlov zijn. Geen tekst, geen rondleiding. Gewoon kijken hoe het gaat, en dan zelf proberen. Mijn kinderen praten er nog steeds over." — Yvonne van CeskySight
Wil je zelf met het gezin ervaren hoe gloeiend glas in jouw handen vorm krijgt? Bekijk de vakantiehuizen die wij zelf ook zouden kiezen in Vysočina en maak van een glasatelier onderdeel van je vakantie.
Foto: glaskunst Vysočina, VisitCzechia
FAQ
Is glasblazen in Vysočina geschikt voor kinderen?
Ja. De workshops rond Josefodol en Žďár nad Sázavou duren ongeveer een uur en zijn nadrukkelijk ook voor kinderen bedoeld, onder begeleiding van een meesterblazer.
Wat kost een glasblaasworkshop in Vysočina?
Gemiddeld tussen de 300 en 500 Kč per persoon.
Waarom staat de glastraditie van Vysočina op de UNESCO-lijst?
Sinds 2024 is de glastraditie erkend als immaterieel cultureel erfgoed, vanwege de eeuwenoude, nog altijd levende ambachtelijke productie in de regio.
Sinds wanneer wordt er glas gemaakt in Vysočina?
De eerste glasmakers vestigden zich hier al in de zestiende eeuw, rond Žďár nad Sázavou.
Welke plek is de moeite waard als je maar één glaservaring hebt?
Volgens onze eigen ervaring is dat de glasblaasdemonstratie bij Sklárna Jaroslav Svoboda in Karlov: puur kijken en zelf proberen, zonder rondleiding eromheen.
Kun je het glaswerk dat je bezoekt ook kopen?
Ja, bijvoorbeeld bij Caesar Crystal in Josefodol, waar naast de fabriek een winkel zit met het handgeslepen kristal.
